Menopoz döneminin belirtileri, uzun vadeli riskleri ve hormonlu ya da hormonsuz tedavi seçenekleri.
Önce genel bakış: Menopoz Nedir
Menopoz, yumurtalıkların üreme işlevinin sona ermesiyle adetlerin kalıcı olarak bitmesidir. Adet görmeden ardışık 12 ay geçince tanı konur; doğal menopoz genellikle 45–55 yaşlarında olur. En sık şikayetler sıcak basması ve gece terlemesidir, ancak yaklaşık dört kişiden biri hiç şikayet yaşamaz. Bir hastalık değildir; yine de kemik erimesi (osteoporoz) ve kalp hastalığı riskini artırır.
Menopoz tedavisi, sıcak basması gibi menopoz şikayetlerini hafifletmeye yönelik hormonlu ve hormonsuz seçeneklerdir. Meme kanseri, nedeni aydınlatılmamış vajinal kanama ya da damar tıkanıklığı gibi durumlarda hormon tedavisi uygulanmaz; bu kişiler için hormon dışı reçeteli ilaçlar ve bilişsel davranışçı terapi vardır. İlaçların hiçbiri hormon tedavisi kadar etkili değildir; terapi sıcak basmalarını ortadan kaldırmaz, yarattığı sıkıntıyı azaltır.
Biyoeşdeğer (vücuda özdeş) hormonlar, yumurtalıkların ürettiği hormonlarla benzer kimyasal yapıya sahip hormonlardır. Menopoz şikayetlerinde östrojen ağızdan ya da deri yoluyla verilir; rahmi yerinde olanlara rahim iç zarını korumak için progesteron eklenir. Eczanede kişiye özel hazırlanan (majistral) hormonlar aynı sıkılıkta denetlenmez; kılavuz bunlardan kaçınılmasını önerir. Tedavi kararı, meme kanseri riski dahil yarar ve riskler konuşularak kişiye özel verilir.
Menopoz check-up, menopoz döneminde önerilen sağlık taramalarının gözden geçirilmesidir. Başlıcaları kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA), kalp-damar risk takibi (tansiyon, kolesterol, kan şekeri), mamografi (meme röntgeni) ve rahim ağzı taramasıdır. Kimin hangi sıklıkla taranacağı yaşa, erken menopoz olup olmamasına ve hormon tedavisi kullanımına göre değişir. Aralıklar uluslararası kılavuzlara aittir; ulusal tarama programları farklı olabilir.
Menopozun uzun vadeli riskleri, östrojen azalmasının kemik, kalp-damar, beyin, kas, genital bölge ve idrar yolları üzerindeki etkileridir. Kemik kaybı son adetten önce başlar, kan yağları bozulur, yağ karın bölgesinde toplanır. Erken menopozda riskler belirgin biçimde artar ve kılavuzlar, şikayet olmasa bile doğal menopoz yaşına kadar hormon tedavisi önerir. Doğal menopozda ise yalnızca bunamadan korunmak için hormon tedavisi başlanması önerilmez.
Ateş basması, beyindeki ısı ayar merkezinin östrojenin çekilmesine verdiği yanıttır; yüz ve göğüste ani sıcaklık, kızarma ve terlemeyle gelir. Menopoz geçişindeki kadınların %70-80'inde görülür, ortalama 7,4 yıl sürer. Hormon tedavisi atak sıklığını yaklaşık %75 azaltır; bilişsel davranışçı terapi ve klinik hipnozun da kanıtı vardır. Bitkisel takviyelerin çoğunun plasebodan (etken maddesiz ilaçtan) farkı gösterilememiştir; hormon tedavisinin uygunluğu kişiye göre değerlendirilir.
Beyin sisi, menopoz geçişinde görülen unutkanlık, kelime bulmada zorlanma ve odaklanma güçlüğüdür. Çalışmalara göre çoğu kadında son adetten sonra kendiliğinden düzelir ve doğal menopozda demansın (bunamanın) habercisi değildir. Ateş basması ve uyku bozukluğunun tedavisi şikayeti hafifletir. Erken menopoz ya da yumurtalıkların erken yaşta ameliyatla alınması ise tedavi edilmezse demans riskini artırır. Tiroid hastalığı, B12 eksikliği gibi başka nedenler de değerlendirilmelidir.
Kemik erimesi (osteoporoz), kemik kütlesinin azalıp kemiklerin kırılgan hâle gelmesidir; menopozda kayıp son adetten yaklaşık bir yıl önce hızlanır. Belirtisi yoktur, ilk işaret çoğu zaman bir kırıktır. 65 yaş ve üzerinde kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA) önerilir; daha gençlerde önce kırık riski hesaplanır. Kalsiyum, D vitamini, egzersiz ve uygun kişilerde hormon tedavisi korunmada yer alır. Erken menopozda risk belirgin biçimde artar.
Vajinal kuruluk, vajinanın doğal nemini ve esnekliğini kaybetmesidir. En sık nedeni menopozda östrojenin (kadınlık hormonu) azalmasıdır; emzirme, bazı ilaçlar, kanser tedavileri ve sigara da kuruluk yapabilir. Yanma, kaşıntı, ilişkide ağrı ve sık idrar yolu enfeksiyonu görülebilir. Tedavi basamaklıdır: önce düzenli kullanılan nemlendiriciler ve ilişkide kayganlaştırıcılar, yetmezse vajinaya uygulanan düşük dozlu östrojen. Lazer gibi yöntemlerin kanıtı henüz sınırlıdır.
Menopozdan sonra kalp-damar riski, östrojenin damarları koruyucu etkisi kalktığı için belirgin biçimde artar. Kolesterol değerleri bozulur, tansiyon yükselir, yağ karın bölgesine kayar; erken ya da ameliyatla oluşan menopozda risk daha yüksektir. Hormon tedavisinin kalbe etkisi zamanlamaya bağlıdır: menopozun ilk 10 yılında ya da 60 yaşından önce başlandığında yarar bildirilmiştir; geç ve ağızdan başlandığında koruma sağlamaz, pıhtı ve inme riskini artırabilir.