Vajinal Kuruluk Tedavisi

Vajinal kuruluk nedir?

Sağlıklı vajina dokusu nemli, esnek ve hafif asidiktir. Bu dengeyi büyük ölçüde östrojen (kadınlık hormonu) sağlar. Östrojen azaldığında vajina duvarı incelir, esnekliğini kaybeder, doğal salgısı azalır ve kolay tahriş olur. Tıpta bu duruma vajinal atrofi (vajina dokusunun incelmesi ve kuruması) denir.

Menopoza bağlı olan tablonun bugünkü adı genitoüriner sendrom (menopoza bağlı genital ve idrar yolu değişiklikleri; kısaca GSM) şeklindedir. Bu ad, değişikliğin yalnızca vajinayı değil, dış genital bölgeyi, idrar yolunu ve mesaneyi de etkilediğini vurgular. Menopoza girmiş kadınların yarısına varan bölümü bu tabloya bağlı en az bir şikayet yaşar.

Sıcak basması zamanla azalabilir; vajinal kuruluk ise tedavi edilmezse genellikle kendiliğinden geçmez, yıllar içinde artma eğilimi gösterir.

Vajinal kuruluk neden olur?

• Menopoz ve menopoza geçiş dönemi: en sık nedendir. Yumurtalıkların hormon yapımı azaldıkça vajina dokusu incelir. Yumurtalıkların ameliyatla alınması da aynı etkiyi yapar.
• Doğum sonrası ve emzirme dönemi: emzirme süresince östrojen düşük kalır; kuruluk genellikle emzirme azaldıkça ve adetler düzene girdikçe geriler.
• Bazı ilaçlar: meme kanseri tedavisinde kullanılan, östrojeni baskılayan ya da etkisini engelleyen (anti-östrojen) ilaçlar; miyom gibi durumlarda kullanılan, yumurtalık hormonlarını baskılayan iğneler; bazı hormonal doğum kontrol yöntemleri; bazı alerji ve depresyon ilaçları.
• Kanser tedavileri: kemoterapi (ilaçla kanser tedavisi) ve leğen kemiği bölgesine verilen radyoterapi (ışın tedavisi), yumurtalık işlevini bozarak ya da dokuyu doğrudan etkileyerek kuruluğa yol açabilir.
• Sjögren sendromu (vücuttaki salgı bezlerini etkileyen, ağız ve göz kuruluğuyla seyreden bir bağışıklık hastalığı).
• Sigara: dokunun kanlanmasını azaltır ve östrojen düzeyini olumsuz etkiler.
• Yetersiz uyarılma: cinsel ilişki öncesinde yeterli uyarılma olmaması, stres ya da ilişki sorunları doğal ıslanmayı azaltabilir.
• Tahriş edici ürünler: kokulu sabunlar, duş jelleri, köpük banyoları, parfümlü pedler ve vajina içinin suyla yıkanması dokunun doğal korumasını bozar.

Belirtileri nelerdir?

• Vajinada ve dış genital bölgede kuruluk, yanma, batma ve kaşıntı
• Cinsel ilişki sırasında ağrı — tıptaki adıyla disparoni (cinsel ilişkide ağrı) — ve kayganlığın azalması
• İlişki sonrasında hafif kanama ya da lekelenme
• Sık idrara çıkma, idrar yaparken yanma ve sık tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları
• Oturma, yürüyüş ya da dar giysilerle artan rahatsızlık hissi
• Cinsel isteğin azalması — çoğu zaman ilişkinin ağrılı olmasına bağlı olarak

Ne zaman doktora gitmeli?

Kuruluk, birkaç hafta düzenli nemlendirici kullanmanıza rağmen geçmiyorsa ya da günlük yaşamınızı ve cinsel yaşamınızı etkiliyorsa değerlendirme yerinde olur. Aşağıdaki durumlarda ise beklemeden muayene olunmalıdır:

• Menopozdan sonra her türlü vajinal kanama
• İlişki sonrasında tekrarlayan kanama
• Kötü kokulu, renkli ya da olağandışı akıntı
• Dış genital bölgede yara, beyaz lekeler ya da geçmeyen kaşıntı

Muayenede neler yapılır?

• Öykü: şikayetlerin ne zamandır sürdüğü, adet ve menopoz durumu, emzirme, kullanılan ilaçlar, geçirilmiş kanser tedavileri ve kullanılan bakım ürünleri sorulur.
• Jinekolojik muayene: vajina duvarının rengi, kalınlığı, esnekliği ve kolay kanayıp kanamadığı değerlendirilir. Vajina asitliği ölçülebilir.
• Enfeksiyonun dışlanması: akıntı varsa örnek alınarak mantar ya da bakteri enfeksiyonu araştırılır. Ayrıntı için vajinal enfeksiyon tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.
• Cilt hastalıklarının dışlanması: dış genital bölgede beyaz, ince ve kaşıntılı lekeler varsa liken sklerozus (genital bölge derisinde incelme ve beyazlaşma yapan bir cilt hastalığı) gibi durumlar araştırılır.
• Rahim ağzı taraması (smear) zamanı gelmişse birlikte planlanır.

Vajinal kuruluk nasıl geçer? Tedavi basamakları

Güncel kılavuzlar tedaviyi basamaklı olarak ele alır: önce hormonsuz destekler, yetmezse vajinaya uygulanan düşük dozlu östrojen, gerektiğinde diğer seçenekler. Hangi basamağın uygun olduğuna şikayetlerin şiddeti, tıbbi öykü ve kişinin tercihi birlikte değerlendirilerek karar verilir.

1. Nemlendiriciler ve kayganlaştırıcılar

• Vajinal nemlendiriciler ilişkiden bağımsız olarak, haftada birkaç kez düzenli kullanılır. Dokuya nem kazandırır, günlük kuruluğu ve yanmayı hafifletir. Hyalüronik asit içeren nemlendiriciler bu gruptadır.
• Kayganlaştırıcılar yalnızca cinsel ilişki sırasında kullanılır ve sürtünmeye bağlı ağrıyı azaltır. Su ya da silikon bazlı ürünler tercih edilir; yağ bazlı ürünler prezervatife (kondom) zarar verebilir.
• Hormon içermedikleri için meme kanseri öyküsü olanlarda da ilk seçenektir.

Hafif şikayetlerde bu basamak çoğu zaman yeterlidir. Ancak nemlendiriciler incelmiş dokuyu eski hâline döndürmez; şikayetler sürüyorsa bir sonraki basamağa geçilir.

2. Vajinaya uygulanan düşük dozlu östrojen

Kuruluk nemlendiricilerle geçmiyorsa, The Menopause Society'nin (eski adıyla Kuzey Amerika Menopoz Derneği, NAMS) 2020 görüş bildirisine göre menopoza bağlı vajinal kuruluğun ilk seçenek ilaç tedavisi, vajinaya uygulanan düşük dozlu östrojendir. Krem, vajinal tablet ya da halka biçimleri vardır.

• Östrojen doğrudan vajina dokusuna etki eder; dokunun kalınlığını, nemini ve doğal asitliğini yeniden kazanmasına yardımcı olur.
• Kana geçişi çok azdır. Kılavuzlara göre tüm vücudu etkileyen hormon tedavisindeki riskleri taşımaz ve rahmi olanlarda ek hormon (progestojen) gerektirmez.
• Etkisi birkaç hafta içinde başlar, tam etki için birkaç ay gerekebilir. Bırakıldığında şikayetler genellikle geri döner; bu yüzden uzun süreli kullanılabilir.

3. Diğer reçeteli seçenekler

Vajinal östrojen kullanmak istemeyen ya da kullanamayan bazı kadınlar için başka reçeteli seçenekler de vardır: vajinaya uygulanan bir hormon öncüsü (DHEA; vücutta östrojen ve erkeklik hormonuna dönüşebilen madde) ve ağızdan alınan, östrojen benzeri etkisini vajina dokusunda gösteren bir ilaç (ospemifen). Bu ilaçların ruhsat ve erişim durumu ülkeden ülkeye değişir; uygun olup olmadıklarına muayene ve tıbbi öykü değerlendirilerek karar verilir.

4. Enerji temelli yöntemler (lazer, radyofrekans)

Vajinaya uygulanan lazer ve radyofrekans, dokuyu ısıtarak kolajen yapımını uyarmayı amaçlar. Bazı çalışmalarda kuruluk ve ilişkide ağrı şikayetlerinde düzelme bildirilmiştir; ancak çalışmaların çoğu küçük ve kısa sürelidir, uzun dönem etkinlik ve güvenlik henüz yeterince bilinmemektedir.

5. Pelvik taban fizyoterapisi

Uzun süre ağrılı ilişki yaşayan kadınlarda, ağrı beklentisiyle vajina çevresindeki kaslar istemsizce kasılır; bu da ağrıyı artıran bir döngü oluşturur. Pelvik taban fizyoterapisi (leğen kemiğinin tabanındaki kasları gevşetmeye ve kontrol etmeye yönelik egzersiz ve uygulamalar), ilişkide ağrısı olanlarda diğer tedavilere destek olarak önerilir.

Tüm vücudu etkileyen hormon tedavisi kuruluğu da geçirir mi?

Hap, bant ya da jel biçimindeki sistemik (tüm vücudu etkileyen) hormon tedavisi asıl olarak sıcak basması ve gece terlemesi için kullanılır ve vajinal kuruluğa da iyi gelebilir. Ancak bazı kadınlarda kuruluk sürer; bu durumda sistemik tedaviye ek olarak vajinal östrojen de kullanılabilir. Yalnızca vajinal şikayeti olanlarda ise tüm vücudu etkileyen tedaviye gerek yoktur. Ayrıntılar için menopoz tedavisi ve biyoeşdeğer hormon tedavisi sayfalarına, menopozun genel tablosu için menopoz nedir sayfasına bakabilirsiniz.

Günlük yaşamda nelere dikkat etmeli?

• Genital bölgeyi yalnızca dıştan, ılık suyla ya da kokusuz, yumuşak bir temizleyiciyle yıkayın.
• Vajina içini suyla ya da duşla yıkamayın; bu uygulama dokunun doğal korumasını ve yararlı bakterileri bozar.
• Kokulu sabun, duş jeli, köpük banyosu, parfümlü ped ve genital deodorantlardan kaçının.
• Pamuklu ve bol iç çamaşırı tercih edin.
• Sigarayı bırakmak dokunun kanlanmasına katkı sağlar.
• Düzenli cinsel etkinlik, bölgenin kanlanmasını ve esnekliğini korumaya yardımcı olabilir; ilişkiden önce yeterli uyarılma için zaman ayırın.

Konunun daha sade bir özeti için vajinal kuruluk neden olur yazımıza da bakabilirsiniz.