Tarama neden işe yarıyor?
Rahim ağzı kanserinin görülme ve ölüm oranları, 20. yüzyılın ortasında yaygınlaşan tarama uygulamaları sayesinde son 50 yılda belirgin biçimde azalmıştır.
Tarama, tedavi edilmediğinde kansere ilerleyebilecek kanser öncüsü değişiklikleri saptar. Amerika Birleşik Devletleri'nde her yıl 200.000 kadar kadının kanser öncüsü bir değişiklik nedeniyle tedaviye ihtiyaç duyduğu tahmin edilmektedir.
Buna karşın, büyük ölçüde tarama önerilerine uyulmamasına bağlı olarak, 2025 yılında ABD'de 13.360 yeni rahim ağzı kanseri tanısı konacağı ve 4.320 ölüm gerçekleşeceği öngörülmüştür. Yani sorun taramanın etkisiz olması değil, yapılmamasıdır.
Smear ile HPV testi arasındaki fark
Smear (Pap) testi hücrelere bakar: rahim ağzından alınan hücrelerde değişiklik olup olmadığını inceler. Rahim ağzı kanseri görülme ve ölüm oranlarını azaltmada etkili olmuştur.
HPV testi ise hücreye değil, nedene bakar: kansere yol açabilen yüksek riskli HPV tiplerinin varlığını araştırır. HPV testinin duyarlılığı daha yüksektir ve sonuç olumsuz çıktığında kanser olmadığına dair daha güçlü bir güvence verir.
Bu nedenle tek başına HPV testiyle tarama (birincil HPV taraması), hem ABD'de hem dünya genelinde kılavuzlarda tercih edilen yöntem hâline gelmiştir.
Tarama nasıl planlanır?
Aşağıdaki aralıklar Amerikan Kanser Derneği (ACS) kılavuzuna aittir. Ülkelerin ulusal tarama programları farklılık gösterebilir. Kendi tarama planınız için hekiminize danışınız.
- Birincil HPV taraması, 25 yaşından itibaren 5 yılda bir yapılmak üzere tercih edilen yöntemdir (ACS 2020).
- Örnek hekim tarafından rahim ağzından alındığında ve sonuç olumsuzsa, taramanın 5 yılda bir yinelenmesi önerilir.
Kılavuzların bugünkü hâline nasıl gelindiği de öğreticidir: 2002'de üç yılda bir birlikte test (HPV + hücre incelemesi) önerilmiş, 2012'de beş yılda bir birlikte test tercih edilen yöntem olmuş, 2020'de ise 25 yaşından itibaren beş yılda bir birincil HPV taraması tercih edilen yaklaşım hâline gelmiştir.
Kendi kendine örnek alma
2024 ve 2025'te, vajinadan kişinin kendi aldığı örnekle HPV testi yapılmasına onay verilmiştir. Bu yöntemde muayene aygıtı (spekulum) kullanılmasına gerek kalmaz.
2025'te yayımlanan uzlaşı önerileri ve bunları benimseyen ACS'ye göre:
- Hekim tarafından alınan rahim ağzı örneğiyle birincil HPV taraması tercih edilendir.
- Kişinin kendi aldığı vajinal örnek, 25–65 yaş arası ortalama riskli kişiler için kabul edilebilir bir seçenektir.
- Kendi alınan örnekle yapılan HPV testi olumsuz çıkarsa, 3 yıl sonra yinelenmesi önerilir (hekim örneğindeki 5 yıl değil).
Bu yaklaşımın taramaya erişimin önündeki engelleri aşabileceği belirtilmektedir. Ancak iki uyarı vardır: HPV testi pozitif çıkanların çoğu ek inceleme adımlarına ihtiyaç duyar ve yöntemin uzun vadeli gerçek yaşam etkinliğine dair veriler henüz sınırlıdır. Bazı yüksek riskli kişilerde hekim tarafından alınan örnek önerilmeye devam etmektedir.
Tarama ne zaman bırakılır?
65 yaş üzerindeki kadınlarda görülen rahim ağzı kanseri sıklığı ve taramayı bırakma ölçütlerine yeterince uyulmaması nedeniyle, ACS 2020 kılavuzunu güncellemiştir. Taramanın sonlandırılabilmesi için ortalama riskli bir kişide:
- 60 ve 65 yaşlarında yapılan birincil HPV testlerinin olumsuz olması (tercih edilen), ya da HPV testi ve hücre incelemesinin birlikte yapıldığı testlerin olumsuz olması (kabul edilebilir) gerekir.
- Bu testler yoksa, önerilen aralıkla yapılmış ardışık üç olumsuz hücre incelemesi ve sonuncusunun 65 yaşında yapılmış olması kabul edilebilir.
- Kendi alınan örnekle test yapılıyorsa 3 yıllık aralık izlenmelidir.
Son HPV testinin 65 yaşından küçük bir yaşta olmaması koşuldur.
Bu öneriler yalnızca "ortalama riskli" kişiler içindir. Geçmişte anormal sonuç ya da kanser öncüsü değişiklik nedeniyle izlemde olanlar, rahim ağzı kanseri öyküsü bulunanlar, organ ya da kök hücre nakli olanlar, HIV enfeksiyonu ya da başka nedenlerle bağışıklığı baskılanmış olanlar ve anne karnında dietilstilbestrol'e maruz kalmış olanlar bu kapsamda değildir. Bu kişilerin izlemi ayrıca planlanır.
HPV aşısı
HPV aşısı, kanserden korunma açısından önemli bir imkân sunmaktadır. ABD verilerine göre 2012–2016 döneminde yılda ortalama 34.800 kanser HPV enfeksiyonuna bağlanmıştır. Bunların %92'si (32.100 olgu) — rahim ağzı, orofarenks, anüs, vajina, vulva ve penis kanserleri — dokuz değerlikli aşının hedeflediği tiplere bağlıdır.
Kimlere önerilir?
- Rutin olarak 11 veya 12 yaşında önerilir; aşılamaya 9 yaşından itibaren başlanabilir.
- Yeterince aşılanmamış 26 yaşına kadar herkese önerilir.
- 27–45 yaş arası yeterince aşılanmamış bazı yetişkinlerde, hekimle ortak karar verilerek düşünülebilir. Bu yaş grubundaki yetişkinlerin çoğunun aşıdan yarar görmeyeceği belirtilmektedir.
- 45 yaş üzerindeki yetişkinler için aşı ruhsatlı değildir.
Erken yaşta aşılamanın önemi
Aşının küçük yaşlarda daha etkili olduğu gösterilmiştir: 12–13 yaşında aşılanmak 14–15 yaşında aşılanmaktan belirgin biçimde daha etkilidir; o da ileri ergenlik ve erken erişkinlikte aşılanmaktan daha etkilidir. Amerikan Kanser Derneği, 9–12 yaş arasında rutin aşılamanın zamanında aşılanma oranlarını yükselteceğini ve böylece önlenen kanser sayısını artıracağını belirterek, aşının 9 veya 10 yaşından itibaren önerilmesini teşvik etmektedir.
Aşının koruyuculuğunun zamanla azaldığına dair bir bulgu saptanmamıştır.
Aşı öncesinde test gerekir mi?
Hayır. Aşının uygun olup olmadığını belirlemek için aşı öncesinde smear ya da HPV testi yapılması önerilmez. Öneriler, HPV enfeksiyonu açısından davranışsal ya da tıbbi risk etkenlerine bakılmaksızın herkes için geçerlidir.
Gebelik ve emzirme
Gebelerde HPV aşısı gebelik sonrasına ertelenir; ancak aşı öncesinde gebelik testi yapılmasına gerek yoktur. Emziren kişiler aşı olabilir.
Aşı taramanın yerini tutmaz. Aşı olmuş kişilerin de rahim ağzı kanseri tarama önerilerini izlemeye devam etmesi gerekir.
Sık Sorulan Sorular
Smear mi yaptırmalıyım, HPV testi mi?
HPV testinin duyarlılığı daha yüksektir ve olumsuz çıktığında kanser olmadığına dair daha güçlü güvence verir. Bu nedenle tek başına HPV testiyle tarama (birincil HPV taraması) kılavuzlarda tercih edilen yöntem hâline gelmiştir. Smear hücrelere bakar, HPV testi ise kansere yol açabilen virüsün varlığına bakar.
Tarama kaç yaşında başlar ve hangi aralıkla yapılır?
Amerikan Kanser Derneği kılavuzuna göre birincil HPV taraması 25 yaşından itibaren 5 yılda bir yapılmak üzere tercih edilen yöntemdir. Örnek hekim tarafından alınmış ve sonuç olumsuzsa 5 yılda bir yinelenir. Ülkelerin ulusal tarama programları farklılık gösterebilir; kendi planınız için hekiminize danışınız.
Örneği kendim alabilir miyim?
Evet, artık onaylı bir seçenektir ve muayene aygıtı (spekulum) kullanılmasını gerektirmez. Ancak hekim tarafından alınan örnek tercih edilendir; kendi alınan örnek 25–65 yaş arası ortalama riskli kişiler için kabul edilebilir sayılır. Önemli fark: kendi alınan örnekle test olumsuz çıkarsa yineleme aralığı 5 yıl değil, 3 yıldır. Bazı yüksek riskli kişilerde hekim örneği önerilmeye devam eder.
HPV testim pozitif çıktı, kanser miyim?
Hayır. HPV testi kanser testi değildir; kansere yol açabilen virüsün varlığını gösterir. Testi pozitif çıkanların çoğunda ek inceleme adımları gerekir — bu genellikle hücre incelemesi ve gerektiğinde kolposkopi demektir. Sonraki adımı bulgularınız belirler.
Taramayı ne zaman bırakabilirim?
Ortalama riskli bir kişide taramanın sonlandırılabilmesi için 60 ve 65 yaşlarında yapılan HPV testlerinin olumsuz olması gerekir; son HPV testinin 65 yaşından küçük bir yaşta olmaması koşuldur. Bu testler yoksa, önerilen aralıkla yapılmış ardışık üç olumsuz hücre incelemesi ve sonuncusunun 65 yaşında yapılmış olması kabul edilebilir.
HPV aşısı kaç yaşında yapılmalı?
Rutin olarak 11 veya 12 yaşında önerilir ve 9 yaşından itibaren başlanabilir. Amerikan Kanser Derneği, 9–10 yaşından itibaren önerilmesini teşvik etmektedir; çünkü aşı küçük yaşlarda daha etkilidir — 12–13 yaşında aşılanmak 14–15 yaşında aşılanmaktan belirgin biçimde daha etkilidir.
26 yaşından büyüğüm, aşı olmam anlamlı mı?
Yeterince aşılanmamış herkese 26 yaşına kadar önerilir. 27–45 yaş arasında ise hekimle ortak karar verilerek düşünülebilir; ancak bu yaş grubundaki yetişkinlerin çoğunun aşıdan yarar görmeyeceği belirtilmektedir. 45 yaş üzeri için aşı ruhsatlı değildir.
Aşı olmadan önce HPV testi yaptırmam gerekir mi?
Hayır. Aşının uygun olup olmadığını belirlemek için aşı öncesinde smear ya da HPV testi yapılması önerilmez. Öneriler, HPV açısından davranışsal ya da tıbbi risk etkenlerine bakılmaksızın herkes için geçerlidir.
Aşı oldum, artık tarama yaptırmasam olur mu?
Hayır. Aşı taramanın yerini tutmaz. Aşı olmuş kişilerin de rahim ağzı kanseri tarama önerilerini izlemeye devam etmesi gerekir.
Gebeyim ya da emziriyorum, aşı olabilir miyim?
Gebelikte HPV aşısı gebelik sonrasına ertelenir; ancak aşı öncesinde gebelik testi yapılmasına gerek yoktur. Emziren kişiler aşı olabilir.
Kaynaklar
- Saslow D, Andrews KS, Manassaram-Baptiste D, Smith RA, Fontham ETH — Human Papillomavirus Vaccination 2020 Guideline Update: American Cancer Society Guideline Adaptation. CA: A Cancer Journal for Clinicians 2020;70:274-280.
- Perkins RB ve ark. — Self-collected vaginal specimens for human papillomavirus testing and guidance for exiting cervical cancer screening. CA: A Cancer Journal for Clinicians, 2025. Amerikan Kanser Derneği'nin 2020 tarama kılavuzuna yapılan değişiklikler.
- Enduring Consensus Cervical Cancer Screening and Management Guidelines Committee (2025) — kendi alınan vajinal örnekle HPV testine ilişkin öneriler.
Bu sayfadaki bilgiler yukarıda belirtilen ulusal ve uluslararası rehberlere dayanılarak hazırlanmıştır. Rehberler güncellendiğinde sayfa içeriği gözden geçirilir.
Muayene ve İletişim Bilgileri
Bu sayfadaki bilgiler geneldir. Kendi durumunuz için hekiminize danışabilirsiniz.
- HekimOp. Dr. Murat Alpay — Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı
- AdresOp. Dr. Murat Alpay Muayenehanesi, Tekelioğlu Cd. No:51 B Kat:2, Filo Apt., 07160 Muratpaşa / Antalya
- Telefon0505 351 77 88
- SaatlerPazartesi – Cumartesi 09:00 – 18:00 · Pazar kapalı