Yumurtalık Kisti (Over Kisti)

Yumurtalık kisti nedir, PKOS ile aynı şey mi?

Yumurtalık kisti (over kisti), yumurtalığın içinde oluşan, çoğunlukla sıvı dolu bir keseciktir. Küçük kistler çoğu zaman hiçbir belirti vermez ve rutin jinekolojik muayene ya da ultrason sırasında tesadüfen fark edilir.

Menopoz öncesi dönemde saptanan kistlerin ezici çoğunluğu iyi huyludur ve yumurtlama döngüsüne bağlı, kendiliğinden kaybolan geçici kistlerdir. Menopozdan sonra ise yumurtlama durduğu için bu geçici kistler beklenmez; bu dönemde bulunan kistler daha dikkatli değerlendirilir.

Yumurtalık kisti türleri

• Fonksiyonel (geçici) kistler: En sık görülen türdür ve yumurtlama döngüsünün doğal bir parçası olarak gelişir. Yumurtayı taşıyan kesecik çatlamadığında foliküler kist, yumurtlamadan sonra geride kalan "sarı cisim" (korpus luteum) sıvı biriktirdiğinde korpus luteum kisti oluşur. Çoğu kendiliğinden kaybolur.
• Endometrioma (çikolata kisti): Rahmin iç tabakasını oluşturan dokunun yumurtalığa yerleşmesiyle oluşur. Bu doku her ay kanadığı için kistin içinde koyu kahverengi, yoğun bir sıvı birikir; "çikolata kisti" adı buradan gelir. Endometriozis (rahim iç dokusunun rahim dışında yerleşmesi) hastalığının bir parçasıdır.
• Dermoid kist (matür kistik teratom): Kök hücrelerden kaynaklanan iyi huylu bir yapıdır. İçinde saç, diş, yağ ve kıkırdak gibi farklı doku parçaları bulunabilir.
• Kistadenom: Yumurtalığın dış yüzeyini örten tabakadan gelişen iyi huylu bir kitledir. İçinde berrak sıvı (seröz kistadenom) ya da koyu kıvamlı sıvı (müsinöz kistadenom) bulunabilir.

Belirtiler: çoğu zaman sessizdir

Küçük kistler sıklıkla belirti vermez. Kist büyüdükçe şunlar görülebilir:

• kasıkta dolgunluk ya da basınç hissi,
• kasık ağrısı,
• adet düzensizliği,
• cinsel ilişki sırasında ağrı.

Bu belirtiler başka nedenlerle de ortaya çıkabilir; sürüyorsa değerlendirilmesi gerekir.

Acil durumlar: yumurtalığın dönmesi ve kistin patlaması

• Yumurtalığın dönmesi (over torsiyonu): Kistin ağırlığıyla yumurtalık, kendisini besleyen damar sapı etrafında burkulur. Aniden başlayan, şiddetli, kıvrandırıcı, tek taraflı kasık ya da karın ağrısı ile buna eşlik eden bulantı ve kusma tipiktir. Yumurtalık dokusunun canlılığını yitirmemesi için acil cerrahi müdahale gerekir.
• Kistin patlaması (kist rüptürü): Kistin duvarı yırtılır ve içeriği karın boşluğuna boşalır. Ani, şiddetli ağrıya ve iç kanamaya yol açabilir. Kanama sürer ya da genel durum bozulursa acil ameliyat gerekir.

Tanı: ultrason ve risk sınıflaması

Yumurtalık kistlerinin değerlendirilmesinde ilk ve en etkili yöntem transvajinal ultrasondur (vajinadan yapılan ultrason). Ultrasonda kistin boyutu kadar görünümü de önemlidir.

Bu görünüm belirli kurallarla değerlendirilir. Uluslararası IOTA grubunun "basit kuralları" (ultrason bulgularına göre iyi huylu ve kötü huylu özellikleri ayıran kurallar) ve O-RADS sistemi (ultrason görünümüne göre risk derecelendirmesi) bu amaçla kullanılır. Mantık kabaca şöyledir:

• İyi huyluluğu düşündüren özellikler: tek gözlü kist, çok küçük katı alan, ses dalgasının arkasında gölge bırakan yapı (akustik gölge).
• Dikkat gerektiren özellikler: düzensiz katı alanlar, iç duvardan kabaran çok sayıda çıkıntı (papiller yapı), karında sıvı birikmesi (asit) ve kitlede yüksek kan akımı.

Bu sınıflama, hangi kistin izlenebileceğine, hangisinin ileri inceleme ya da ameliyat gerektirdiğine karar vermeyi kolaylaştırır.

CA-125 kan testinin yeri ve sınırları

CA-125, kanda ölçülen ve bazı yumurtalık kanserlerinde yükselebilen bir maddedir (tümör belirteci). Ancak tek başına "kanser var" ya da "yok" demez:

• Menopoz öncesinde CA-125 pek çok iyi huylu durumda da yükselebilir: endometriozis, miyom (rahimdeki iyi huylu kas yumrusu), kasık bölgesindeki enfeksiyonlar, hatta adet dönemi. Bu yüzden menopoz öncesinde rutin olarak istenmesi önerilmez.
• Menopoz sonrasında ise değeri daha yüksektir; ultrason bulgularıyla birlikte kanser riskinin hesaplanmasında temel ölçütlerden biridir.

Basit kistlerde izlem: çoğu kendiliğinden kaybolur

"Basit kist", ultrasonda tek gözlü, ince ve pürüzsüz duvarlı kisttir. Kılavuzların bu kistler için önerdiği yaklaşım menopoz durumuna göre değişir.

Menopoz öncesinde:

• 5 cm'den (50 mm) küçük basit kistler genellikle yumurtlamaya bağlı geçici kistlerdir; tedavi gerektirmeden çoğunlukla 1–3 adet döngüsü içinde kendiliğinden kaybolur.
• 5–7 cm (50–70 mm) arası basit kistler yılda bir ultrasonla izlenebilir.
• 7 cm'den büyük ve kaybolmayan kistlerde ameliyat düşünülür (aşağıya bakınız).

Menopoz sonrasında:

• 3 cm (30 mm) ve altındaki, belirti vermeyen, tek taraflı basit kistler zararsız kabul edilir ve rutin ultrason takibi gerektirmez.
• 3–5 cm arası basit kistler 4–6 ay sonra ultrason ve CA-125 ile yeniden değerlendirilebilir.

Bu sınırlar yalnızca basit görünümlü kistler içindir. Görünümü farklı olan kistlerde ya da belirti varlığında izlem planı kişiye göre belirlenir.

Antalya Muratpaşa'daki muayenehanede yumurtalık kistlerinin tanı ve takibi yapılmaktadır.

Doğum kontrol hapı kisti eritir mi?

Yaygın bir inanışın aksine, klinik çalışmalar ve sistematik derlemeler doğum kontrol hapının var olan fonksiyonel kistlerin kaybolmasını hızlandırmadığını göstermiştir.

Doğum kontrol hapının asıl yeri korumadır: yumurtlamayı baskıladığı için yeni fonksiyonel kistlerin oluşmasını önlemede etkilidir. Hap kullanımına, kişinin sağlık durumu değerlendirilerek hekimle birlikte karar verilir.

Ne zaman ameliyat gerekir?

Kistlerin çoğu ameliyat gerektirmez. Kılavuzlara göre cerrahi şu durumlarda düşünülür:

• kaybolmayan (inatçı) ya da izlemde büyüyen kistler,
• 7 cm'den (70 mm) büyük ve kalıcı kistler,
• ultrasonda şüpheli bulgular: katı alanlar, iç duvardan kabaran çıkıntılar, karında sıvı birikmesi,
• uzun süren, şiddetli kasık ağrısı,
• yumurtalığın dönmesi ya da kistin patlaması gibi acil durumlar.

Laparoskopik kistektomi ve yumurtalık rezervinin korunması

İyi huylu görünen kistlerde ilk tercih laparoskopik kistektomidir (kapalı ameliyatla kistin, zarı soyularak çıkarılması). Bu yöntemde yumurtalığın sağlıklı dokusu yerinde bırakılır. Kapalı ameliyatın genel özellikleri ve riskleri için bkz. laparoskopik cerrahi.

Kistin yalnızca içindeki sıvının boşaltılması (aspirasyon), kistin yüksek oranda yeniden oluşması nedeniyle önerilmez.

Ameliyatta amaç, kisti çıkarırken yumurtalık rezervini (yumurtalıkta kalan yumurta stokunu) korumaktır. Bunun için kist zarı sağlıklı dokudan nazikçe ayrılır, sağlıklı yumurtalık dokusu korunur ve kanamayı durdurmak için dokunun gereğinden fazla yakılmasından (koterizasyon) kaçınılır.

Çikolata kisti (endometrioma) ve gebe kalma

Çikolata kisti, çocuk sahibi olmak isteyen kadınlar için ayrıca önem taşır:

• Kistin kendisi yumurtalık dokusuna zarar vererek yumurtalık rezervini düşürebilir. Bu rezerv kanda AMH (yumurtalık rezervini yansıtan hormon) düzeyiyle izlenebilir.
• Kistin ameliyatla çıkarılması sırasında sağlıklı yumurtalık dokusunun da etkilenmesi, AMH düzeyini daha da düşürebilir.
• Avrupa İnsan Üremesi ve Embriyoloji Derneği'nin (ESHRE) 2022 endometriozis kılavuzuna göre, tüp bebek tedavisi öncesinde yalnızca gebelik ya da canlı doğum şansını artırmak amacıyla rutin çikolata kisti ameliyatı önerilmez.
• Ameliyat kararı esas olarak şiddetli ağrı, kanser şüphesi, kistin hızlı büyümesi ya da kistin tüp bebek tedavisinde yumurta toplanmasını zorlaştırması gibi durumlarda verilir.

Bu nedenle çikolata kistinde karar; yaş, yumurtalık rezervi, şikayetler ve gebelik planı birlikte değerlendirilerek kişiye göre verilir.

Gebelikte yumurtalık kisti

Erken gebelikte ultrasonda görülen kistlerin çoğu sarı cisim kistidir (korpus luteum kisti) ve gebeliğin ikinci üç aylık dönemine kadar büyük oranda kendiliğinden küçülür.

• Belirti vermeyen basit kistler gebelikte güvenle izlenir.
• Yumurtalığın dönme riski özellikle 6–10 cm arası kistlerde ve gebeliğin ilk üç ayında en yüksektir. Yumurtalığın dönmesi, gebelikte de acil müdahale gerektiren bir durumdur.
• Şiddetli ağrı, yumurtalığın dönmesi, kistin patlaması ya da kanser şüphesi nedeniyle ameliyat gerekirse, tercih edilen zamanlama ve yöntem genellikle gebeliğin ikinci üç aylık döneminde (ikinci trimester) laparoskopik cerrahidir.

Menopoz sonrası yumurtalık kisti

Menopozdan sonra yumurtlama durduğu için geçici (fonksiyonel) kist oluşumu beklenmez. Bu dönemde saptanan kistlerde temel amaç, iyi huylu ile kötü huylu olanı ayırmaktır.

Bunun için kanser risk indeksi (RMI) hesaplanır. Bu indeks üç bilginin birleştirilmesiyle elde edilir:

• ultrason puanı — kistin çok gözlü olması, katı alan içermesi, karında sıvı bulunması, iki yumurtalığın birden tutulması gibi özelliklere göre,
• menopoz durumu,
• kandaki CA-125 düzeyi.

Risk indeksi düşük (200'ün altında) olan kistler kadın hastalıkları uzmanınca yönetilebilir; uygun basit kistlerde izlem yapılabilir. Risk indeksi yüksek (200 ve üzeri) çıkarsa karın ve kasık bölgesinin bilgisayarlı tomografisi (BT) çekilir ve hasta, jinekolojik onkoloji (kadın kanserleri) uzmanlarının bulunduğu çok disiplinli bir ekibe yönlendirilir.